Avqustun 8-də Vaşinqtonda imzalanan Birgə Bəyannamə Cənubi Qafqaz tarixində dönüş nöqtəsi sayıla biləcək hadisələrdən biridir. Bu sənəd yalnız Azərbaycan və Ermənistan arasında uzun illər davam edən münaqişənin bitməsi deyil, həm də regionun gələcək inkişaf modelinin rəsmi olaraq müəyyənləşdirilməsi deməkdir.
Əvvəlki sülh təşəbbüsləri çox vaxt yalnız atəşkəsin qorunmasına, sərhədlərdə insidentlərin azaldılmasına və humanitar problemlərin həllinə yönəlirdisə, Vaşinqton Bəyannaməsi fərqli yanaşma ortaya qoyur: sənəd yalnız keçmiş problemləri həll etməyi yox, həm də gələcəkdə yeni əməkdaşlıq və iqtisadi inkişaf mühitini qurmağı qarşısına məqsəd qoyur. Bu, mahiyyət etibarilə “münaqişədən sonrakı nizam” konsepsiyasının hüquqi təməlidir.
Daha önəmlisi, prosesin arxasında ABŞ prezidenti Donald Trampın birbaşa vasitəçiliyi dayanır. Bu fakt sənədə yalnız regional yox, qlobal siyasi çəkidə də əhəmiyyət qazandırır. Çünki artıq bu razılaşma təkcə Bakı və İrəvan arasında razılaşmadan çox Vaşinqtonun qlobal güc oyununun bir hissəsinə çevrilib.
Vaşinqtonda imzalanan sənədin hər maddəsi iki əsas məqsədə xidmət edir:
- Münaqişə nəticəsində yaranmış problemlərin tam həlli.
- Regionda yeni iqtisadi, siyasi və təhlükəsizlik modelinin qurulması.
Mətndə birbaşa regional infrastrukturun bərpası, sərhəd ticarətinin açılması, nəqliyyat dəhlizlərinin işə salınması və enerji əməkdaşlığı kimi konkret istiqamətlər qeyd olunur.
Sadə dillə desək, bu sənəd Cənubi Qafqazı konflikt zonasından çıxarıb iqtisadi əməkdaşlıq məkanına çevirməyi hədəfləyir.
Tramp administrasiyasının bu prosesə daxil olması təsadüfi deyil. ABŞ uzun müddətdir ki, regionda yalnız diplomatik bəyanatlarla kifayətlənirdi. Lakin indi Vaşinqton daha aktiv və praktiki addımlar atmağa başlayıb.
ABŞ-ın maraqları aydındır:
- Enerji təhlükəsizliyi: Xəzər hövzəsi Avropanın alternativ enerji mənbəyidir və ABŞ bu xəttin güclənməsində maraqlıdır.
- Rusiya təsirinin zəiflədilməsi: Moskvanın bölgədəki siyasi və hərbi təsir dairəsini daraltmaq Vaşinqton üçün strateji prioritetdir.
- Yeni iqtisadi marşrutlar: Cənubi Qafqazı Orta Asiya və Avropa arasında tranzit körpüsünə çevirmək ABŞ üçün həm iqtisadi, həm də siyasi dividendlər gətirir.
Azərbaycan üçün Bəyannamə bir neçə strateji üstünlük yaradır:
- Qarabağ münaqişəsinin beynəlxalq hüquq müstəvisində qapanması.
- Regional iqtisadi layihələrdə lider mövqeyinin möhkəmlənməsi.
- Enerji, lojistika və nəqliyyat marşrutlarının daha geniş coğrafiyaya açılması.
Sadə desək, bu sənəd Bakının həm siyasi, həm də iqtisadi mövqelərini möhkəmləndirir və gələcək inkişafın zəmanətinə çevrilir.
İrəvan üçün isə bəyannamə həm şans, həm də məcburiyyət yaradır.
Şans: Açıq iqtisadi əlaqələr, investisiyalar, sərhədlərin açılması.
Məcburiyyət: Qarabağ məsələsini tam şəkildə bitirmək, revanşist siyasətdən imtina etmək.
Əgər Ermənistan sənədin şərtlərinə əməl etsə, iqtisadi blokadadan çıxmaq və yeni regional layihələrdə iştirak etmək imkanı qazanacaq. Əks halda isə həm ABŞ, həm də region ölkələri tərəfindən təcrid siyasəti güclənəcək.
Avqustun 8-də Vaşinqtonda imzalanan Birgə Bəyannamə təkcə diplomatik sənəd deyil - o həm də gələcəyin yol xəritəsidir. Bu sənədin uğurla həyata keçməsi Cənubi Qafqazda yeni sülh və əməkdaşlıq dövrünün başlanğıcı ola bilər.
Şahlar Ruhi
