Dünya
Necə
Dəyişir?
Bəzən müasir sivilizasiyanı təsvir etmək üçün mürəkkəb nəzəri modellərə belə ehtiyac qalmır. Onu çox sadə bir insan obrazı ilə də anlamaq mümkündür: uzun illər arzuladığı hər şeyə çatmış, lakin əldə etdiyindən qəribə bir şəkildə məmnun qalmayan insan. O, istədiyini əldə edib, amma nəticə təsəvvür etdiyi kimi çıxmayıb. Sanki bütün arzular həyata keçib, amma həmin arzuların vəd etdiyi xoşbəxtlik ortada yoxdur.
Bu paradoks müasir dünyanın ən dərin psixoloji vəziyyətini əks etdirir. Sivilizasiya heç vaxt indiki qədər güclü olmayıb. İnsan atomu parçalaya, genetik kodu dəyişdirə, planetin iqliminə təsir edə, hətta həyatın özünü laboratoriyada modelləşdirə bilir. Texnologiya insanın təxəyyülünü belə qabaqlayan sürətlə inkişaf edir. Lakin bu gücün fonunda qəribə bir hiss də böyüyür: nəzarətin itirilməsi hissi. İnsan sanki öz yaratdığı sistemlərin içində istiqamətini itirən varlığa çevrilir.
Bir vaxtlar tərəqqi anlayışı insanlıq üçün aydın məna daşıyırdı. Tərəqqi demək idi daha çox bilik, daha çox texnologiya, daha çox rifah və nəticədə daha çox xoşbəxtlik. Bu ardıcıllıq o qədər məntiqli görünürdü ki, onun doğruluğunu ciddi şəkildə sorğulayan çox az idi. Ancaq tarix çox vaxt sadə məntiqə uyğun inkişaf etmir. Tərəqqi artdıqca xoşbəxtliyin də avtomatik artacağına dair inam tədricən şübhə doğurmağa başladı.
Bugünkü insan paradoksal bir vəziyyətdə yaşayır. O, eyni zamanda həm gözləntilərinə uyğun bir dünyada yaşayır, həm də tamamilə gözləmədiyi bir reallığın içindədir. Texnologiya inkişaf edib, amma bu inkişaf yeni qorxular yaradıb. İnformasiya artıb, amma bu bolluq aydınlıq yox, çox vaxt qarışıqlıq doğurub. İnstitutlar güclənib, amma onların ilkin məqsədləri getdikcə daha çox sual altına düşməyə başlayıb.
Bu vəziyyəti izah etmək üçün bəlkə də ən doğru anlayış sivilizasiyanın sürət paradoksudur. Dünyanın texnoloji və institusional təkamül sürəti insan şüurunun adaptasiya sürətini aşmağa başlayıb. Hadisələr o qədər sürətlə dəyişir ki, insan artıq onları ardıcıl şəkildə anlamağa belə çətinlik çəkir. Belə bir mühitdə düşünmək getdikcə çətinləşir, çünki düşünmək üçün lazım olan sakitlik və zaman demək olar ki, yoxa çıxır.
Nəticədə insan qəribə bir psixoloji vəziyyətə düşür: o artıq hadisələri idarə edən subyekt kimi deyil, daha çox onların içində istiqamət axtaran müşahidəçi kimi davranmağa başlayır. Bu vəziyyət bəzən belə təsvir oluna bilər: sanki insan sürətlə hərəkət edən maşınların dolu olduğu avtobanın ortasında qalan tısbağaya bənzəyir. Onun əsas məqsədi artıq irəli getmək deyil, sadəcə növbəti toqquşmadan sağ çıxmaqdır.
Müasir şəhər · Sürət və mürəkkəblik
Müasir sivilizasiyanın əsas dilemması da məhz burada yaranır. İnsan tarix boyu təbiəti ram etmək üçün texnologiya yaratdı, təhlükəsizlik üçün dövlət qurdu, əlaqə üçün informasiya şəbəkələri yaratdı. Lakin zaman keçdikcə bu alətlər yalnız vasitə olmaqdan çıxaraq öz məntiqi ilə işləyən sistemlərə çevrilməyə başladı. İnsan bu sistemlərin yaradıcısı olsa da, getdikcə onların içində yaşayan varlığa bənzəməyə başlayır.
Belə bir vəziyyətdə əsas sual artıq tərəqqinin mümkün olub-olmaması deyil. Əsas sual budur: insan öz yaratdığı sürətin və mürəkkəbliyin içində düşünmək qabiliyyətini qoruyub saxlaya biləcəkmi? Çünki sivilizasiyanın gələcəyi texnologiyanın gücündən daha çox bir şeydən asılıdır — insan şüurunun həmin gücü anlamaq və idarə etmək qabiliyyətindən.
Sivilizasiya getdikcə daha güclü sistemlər yaradır, amma həmin sistemləri anlamaq üçün lazım olan refleksiya getdikcə azalır.
Sürət və şüur arasındakı uyğunsuzluq
Müasir sivilizasiyanın ən az danışılan, lakin ən fundamental problemlərindən biri tərəqqinin istiqaməti deyil, onun sürətidir. İnsan tarix boyu dəyişikliklərlə üzləşib. İmperiyalar qurulub və dağılıb, texnologiyalar yaranıb və köhnəlib, ideologiyalar doğulub və yox olub. Lakin bu proseslərin böyük hissəsi insan şüurunun adaptasiya edə biləcəyi zaman intervalında baş verirdi. İnsan dəyişiklikləri yalnız yaşamaqla deyil, həm də anlamaqla müşayiət edə bilirdi.
Bugünkü dünyada isə vəziyyət köklü şəkildə dəyişib. Dəyişiklik artıq tədrici proses deyil; o, fasiləsiz və sürətlə baş verən hadisələr zincirinə çevrilib. Texnoloji innovasiyalar, iqtisadi transformasiyalar, siyasi böhranlar və informasiya axını elə bir temp qazanıb ki, insan şüuru bu prosesləri sistemli şəkildə mənalandırmağa çatdırmır. Hadisələr baş verir, lakin onların məntiqi, səbəbi və nəticəsi üzərində düşünmək üçün lazım olan zaman getdikcə azalır.
Bu vəziyyət sivilizasiyanın strukturunda yeni bir uyğunsuzluq yaradır: dünya sürətlənir, insan isə eyni sürətlə düşünə bilmir.
Bu uyğunsuzluğun nəticəsi yalnız intellektual çətinliklər deyil. O, eyni zamanda sosial və psixoloji davranışlarda da özünü göstərir. İnsanlar getdikcə daha çox reaksiyaya əsaslanan mühitdə yaşayırlar. Sosial və siyasi proseslər artıq düşünülmüş qərarlardan daha çox emosional reaksiyalar üzərində qurulmağa başlayır.
Sosial şəbəkələrdə bir neçə saniyə ərzində formalaşan kollektiv qəzəb dalğaları, ani informasiya kampaniyaları və sürətli siyasi manipulyasiyalar bu mühitin məhsuludur. Başqa sözlə, düşüncə ilə hadisə arasındakı məsafə daraldıqca, düşüncənin özünə yer qalmır.
Belə bir sistemdə qəribə bir paradoks yaranır: sivilizasiya getdikcə daha mürəkkəb və daha güclü sistemlər yaradır, amma həmin sistemləri anlamaq və idarə etmək üçün lazım olan refleksiya getdikcə azalır.
Bu fenomen yalnız sosial psixologiya ilə məhdudlaşmır. O, iqtisadi və siyasi strukturlarda da özünü göstərir. Qlobal maliyyə bazarları saniyələr içində reaksiya verir, dövlətlər informasiyanın sürətinə uyğun siyasi qərarlar verməyə məcbur qalır, texnologiya şirkətləri isə cəmiyyətin davranışını belə əvvəlcədən proqnozlaşdırmağa çalışır. Bu mühitdə hər kəs sürətə uyğunlaşmağa çalışır, lakin sürətin özü artıq məqsədə çevrilir.
Müasir insanın psixoloji vəziyyəti okeanın içindəki üzgüçüyə bənzəyir. Uzun müddət bu okean nisbətən sakit idi. Lakin zaman keçdikcə okeanın içində saysız-hesabsız burulğanlar yaranmağa başladı. Artıq əsas məsələ üzmək deyil, burulğandan sağ çıxmaqdır. İnsan enerjisinin böyük hissəsini istiqamət seçməyə deyil, sadəcə mövcud vəziyyətdən qurtulmağa sərf edir.
İnsan tarix boyu tərəqqini sürətləndirməyə çalışdı, lakin bu sürətin bir gün şüurun özündən daha sürətli olacağını çox az adam düşünürdü. Bu gərginlik müasir dövrün ən fundamental suallarından birini ortaya çıxarır: əgər dünya insanın düşünə biləcəyindən daha sürətli dəyişirsə, onda insan bu dünyanı necə idarə edə bilər?
İnformasiya bolluğu və epistemoloji böhran
Müasir sivilizasiyanın başqa bir paradoksu informasiya ilə bağlıdır. Tarixin böyük hissəsində insanlığın əsas problemi informasiyanın çatışmazlığı idi. Bilik mənbələri məhdud idi, informasiya yavaş yayılırdı və cəmiyyətlər üçün həqiqətə çatmaq çox vaxt uzun və çətin proses tələb edirdi. Bu səbəbdən tərəqqinin mühüm hissəsi yeni bilik mənbələrinin açılması və informasiya axınının genişlənməsi ilə əlaqələndirilirdi.
Bugünkü dünyada isə vəziyyət tam əksinədir. İnsan heç vaxt indiki qədər məlumatlı olmayıb, amma eyni zamanda heç vaxt bu qədər çaşqın da olmayıb. Bu paradoks müasir dövrün epistemoloji böhranının əsasını təşkil edir.
Problemin kökü informasiyanın çoxluğunda deyil. Əsas problem informasiyanın biliyə çevrilməsi prosesinin ləngliyindədir. İnformasiya sürətlə istehsal olunur, lakin onun mənalandırılması, yoxlanılması və sistemləşdirilməsi eyni sürətlə baş vermir. Nəticədə cəmiyyət informasiya bolluğu ilə əhatə olunmuş vəziyyətdə yaşasa da, bu bolluq çox vaxt aydınlıq deyil, əksinə qarışıqlıq yaradır.
İnsan artıq məlumatı təhlil edən varlıq kimi deyil, məlumat axınının içində reaksiya verən varlıq kimi davranmağa başlayır.
Rəqəmsal mühit · Kod və informasiya axını
Bu fenomeni daha yaxşı anlamaq üçün müasir informasiya mühitinə nəzər yetirmək kifayətdir. Sosial şəbəkələr, xəbər platformaları, süni intellekt alqoritmləri və qlobal kommunikasiya şəbəkələri informasiya istehsalını görünməmiş səviyyəyə çatdırıb. Hər gün milyardlarla məlumat vahidi yaradılır, paylaşılır və istehlak olunur. Lakin bu prosesin sürəti düşüncə mexanizmlərini arxa plana keçirir.
Bu vəziyyət epistemologiyanın klassik strukturunu da dəyişdirir. Ənənəvi bilik modelində informasiya müəyyən mərhələlərdən keçirdi: müşahidə, təhlil, müqayisə və nəticə. Müasir informasiya mühitində isə bu mərhələlər çox vaxt ya qısalır, ya da ümumiyyətlə aradan qalxır. İnsan informasiyanı dərk etməzdən əvvəl onun təsiri altına düşür.
Belə bir mühitdə həqiqət anlayışının özü də transformasiya olunur. İnformasiya sürətlə yayıldıqca onun doğruluğunu yoxlamaq çətinləşir. Müxtəlif mənbələrdən gələn ziddiyyətli məlumatlar isə cəmiyyətin kollektiv düşüncə mühitini daha da mürəkkəbləşdirir. Nəticədə həqiqət yalnız faktların toplusu deyil, çox vaxt informasiya mübarizəsinin nəticəsi kimi görünməyə başlayır.
Müasir informasiya mühitinin başqa bir xüsusiyyəti də onun strukturudur. İnformasiya artıq yalnız ötürülmür; o, eyni zamanda filtrlənir və istiqamətləndirilir. Alqoritmik sistemlər istifadəçilərin davranışını analiz edərək onlara müəyyən məzmunu təqdim edir. Bu isə insanın gördüyü informasiya mənzərəsinin tədricən daralmasına səbəb ola bilər.
Müasir sivilizasiyanın epistemoloji dilemması da məhz burada yaranır. İnsan məlumat istehsal etmək qabiliyyətini görünməmiş səviyyəyə çatdırıb, lakin bu məlumatı mənalı bilik sisteminə çevirmək məsələsi hələ də açıq qalır. Bu isə yeni bir sual doğurur: bəlkə də ən böyük ehtiyac yeni texnologiyalar deyil, yeni düşüncə mədəniyyətidir.
Sistemlərin transformasiyası: vasitənin subyektə çevrilməsi
Müasir sivilizasiyanın daha az diqqət çəkən, amma son dərəcə mühüm problemlərindən biri də institutların və sistemlərin daxili transformasiyasıdır. İnsan cəmiyyətləri tarix boyu müxtəlif institutlar yaratmışdır: dövlət, hüquq, bazar, təhsil sistemi, beynəlxalq təşkilatlar və kommunikasiya şəbəkələri. Bu institutların hər biri müəyyən bir məqsədə xidmət etmək üçün meydana çıxmışdı. Onlar insan həyatını təşkil etmək, münaqişələri azaltmaq və kollektiv fəaliyyət üçün sabit çərçivə yaratmaq məqsədilə düşünülmüş alətlər idi.
Amma zaman keçdikcə bu alətlərin davranışı dəyişməyə başlayır. Sistemlər böyüdükcə və mürəkkəbləşdikcə onların fəaliyyət məntiqi də transformasiya edir. Başlanğıcda müəyyən məqsədi həyata keçirmək üçün yaradılmış struktur getdikcə həmin məqsədin vasitəsi olmaqdan çıxır və öz mövcudluğunu qorumağa çalışan müstəqil mexanizmə çevrilir.
Bu fenomeni izah edən əsas mexanizmlərdən biri institutların məqsəd amneziyasıdır. İnsanlar müəyyən sistemi niyə yaratdıqlarını zaman keçdikcə unuda bilirlər. Yeni nəsillər həmin institutların yaranma səbəblərini deyil, yalnız onların mövcud formasını görürlər.
Nəticədə sistem öz ilkin məqsədini deyil, öz mövcudluğunu qorumağa yönəlir. Sosioloji baxımdan bu proses çox vaxt bürokratik genişlənmə ilə müşayiət olunur. Böyüyən institutlar öz fəaliyyətlərini davam etdirmək üçün daha çox resurs və daha çox struktur tələb edir.
Əvvəl məqsəd vasitəni müəyyən edirdi, indi isə vasitə məqsədi müəyyən etməyə başlayır.
Sosial şəbəkələrin tarixini nəzərdən keçirmək bu fenomeni aydın göstərir. Onların ilkin ideyası sadə idi: insanları bir-birinə yaxınlaşdırmaq, ünsiyyəti asanlaşdırmaq və informasiya mübadiləsini genişləndirmək. Bu məqsəd ilk mərhələdə müəyyən dərəcədə reallaşdı da. Lakin platformalar böyüdükcə və milyonlarla istifadəçini özünə cəlb etdikcə onların daxili dinamikası da dəyişdi.
Ünsiyyət platformaları tədricən diqqət iqtisadiyyatı üzərində işləyən sistemlərə çevrildi. Bu sistemlər artıq istifadəçiləri birləşdirməkdən daha çox onların diqqətini maksimum dərəcədə cəlb etməyə çalışır. Beləliklə, vasitə öz funksiyasını dəyişərək yeni məqsəd formalaşdırır.
Bu transformasiya yalnız texnoloji platformalarla məhdudlaşmır. Dövlət institutlarının tarixində də oxşar tendensiyanı müşahidə etmək mümkündür. Dövlətin əsas ideyası nə idi? Cəmiyyətdə təhlükəsizlik yaratmaq və münaqişələri nizamlamaq. Hüquq sistemi isə bu məqsədi həyata keçirmək üçün yaradılmış əsas alətlərdən biri idi.
Lakin dövlət strukturları böyüdükcə və bürokratik mexanizmlər genişləndikcə onların prioritetləri də dəyişməyə başlayır. Bəzi hallarda dövlət artıq yalnız təhlükəsizlik təmin edən struktur deyil, həm də yeni gərginliklərin və rəqabətlərin aktiv iştirakçısına çevrilə bilir.
Bu transformasiya müasir dövrdə qlobal səviyyədə də müşahidə olunur. Beynəlxalq təşkilatlar, iqtisadi institutlar və geosiyasi bloklar ilkin ideyalarından fərqli davranış formaları nümayiş etdirə bilirlər. Onların fəaliyyətləri çox vaxt yaranma məqsədlərindən daha çox mövcud güc balanslarının təsiri altında formalaşır.
Beləliklə, müasir sivilizasiya qəribə bir struktur vəziyyətinə düşür. İnsan kollektiv həyatını təşkil etmək üçün sistemlər yaradır, lakin zaman keçdikcə həmin sistemlər öz daxili məntiqinə uyğun şəkildə fəaliyyət göstərməyə başlayır. Sivilizasiyanın gələcəyi yalnız yeni sistemlərin yaradılmasından asılı deyil. O, eyni zamanda insanın yaratdığı sistemlərin niyə mövcud olduğunu unutmayacaq qədər güclü kollektiv yaddaşa malik olub-olmamasından da asılıdır.
Texnologiya və qorxunun yeni anatomiyası
Texnologiya insan sivilizasiyasının ən mühüm alətlərindən biridir. Tarixin böyük hissəsində o, insanın təbiət qarşısındakı zəifliyini azaltmaq üçün yaradılmışdı. İlk alətlərdən başlayaraq sənaye inqilabına qədər texnologiyanın əsas funksiyası insanın fiziki və sosial mühit üzərində nəzarət imkanlarını genişləndirmək idi. Bu baxımdan texnologiya tərəqqinin simvoluna çevrilmişdi. O, insanın qorxularını azaltmalı, həyatını asanlaşdırmalı və gələcəyi daha təhlükəsiz etməli idi.
Lakin müasir dövrdə texnologiya ilə bağlı münasibət daha mürəkkəb xarakter almağa başlayıb. Texnologiya bir tərəfdən insan həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib, digər tərəfdən isə yeni və əvvəllər mövcud olmayan qorxuların mənbəyinə çevrilir. Bu qorxu yalnız texniki risklərlə bağlı deyil. Onun daha dərin psixoloji və fəlsəfi kökləri var.
Lakin müasir texnoloji inkişaf yeni bir ehtimal ortaya çıxarır: əgər insan təbiət üzərində nəzarət qurmağa çalışdısa, bəs texnologiya müəyyən mərhələdə insandan müstəqil inkişaf edə bilərmi?
Süni intellekt · Müstəqil inkişafın sualları
Bu sual xüsusilə süni intellekt, robot texnologiyaları və biotexnologiyanın sürətli inkişafı fonunda daha çox müzakirə olunmağa başlayıb. Bu sahələr insanın öz yaradıcılıq imkanlarını genişləndirir, lakin eyni zamanda yeni etik və fəlsəfi dilemmalar yaradır. İnsan artıq yalnız alətlər yaradan varlıq deyil; o, müəyyən mənada özünün potensial əvəzedicilərini yarada bilən varlığa çevrilir.
Bu vəziyyət texnologiyaya münasibətdə ikili psixoloji reaksiyaya səbəb olur. Bir tərəfdə texnoloji tərəqqiyə olan heyranlıq və ümid dayanır. Digər tərəfdə isə həmin tərəqqinin potensial nəticələrindən doğan narahatlıq mövcuddur.
Texnologiya ilə bağlı qorxunun başqa bir tərəfi də insanın öz rolunu yenidən düşünməyə məcbur qalmasıdır. Əgər texnologiya müəyyən prosesləri insandan daha effektiv həyata keçirə bilirsə, onda insanın sistem içindəki funksiyası necə dəyişəcək? Bu sual yalnız iqtisadiyyat və əmək bazarı ilə bağlı deyil. O, eyni zamanda insanın özünə dair təsəvvürlərini də təsir altına alır.
Müasir dövrün fərqi ondadır ki, texnoloji inkişafın sürəti əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha yüksəkdir. Bu isə adaptasiya prosesini daha çətin edir. İnsan texnologiyanı yaratmaqda son dərəcə sürətli ola bilir, lakin onun sosial və etik nəticələrini anlamaqda eyni sürəti göstərə bilmir.
Müasir sivilizasiyanın qarşısında duran əsas vəzifə texnologiyanı dayandırmaq deyil. Bu nə mümkün, nə də realdır. Əsas məsələ texnologiyanın inkişafını insan şüurunun inkişafı ilə paralel şəkildə davam etdirə bilməkdir. Belə bir vəziyyətdə əsas sual yenidən ortaya çıxır: texnologiya insanın gücünü artıran vasitə olaraq qalacaq, yoxsa insanın öz yaratdığı güclər qarşısında yeni bir asılılıq mərhələsinin başlanğıcına çevriləcək?
Şüurun təkamülü və təhsilin paradoksu
Müasir sivilizasiyanın ən mühüm suallarından biri texnologiyanın gələcəyi ilə bağlı deyil. Daha fundamental sual insan şüurunun gələcəyi ilə bağlıdır. Çünki sivilizasiyanın yaratdığı bütün sistemlər — texnologiya, dövlət, iqtisadiyyat və institutlar — nəticə etibarilə insan düşüncəsinin məhsuludur. Əgər bu sistemlər mürəkkəbləşirsə, deməli onları yaradan və idarə edən şüur da müəyyən mərhələdə dəyişməlidir.
Tarix boyu insanın təkamülü əsasən bioloji proses kimi başa düşülürdü. Təbii seçmə insan növünün fiziki və psixoloji xüsusiyyətlərini formalaşdıran əsas mexanizm hesab olunurdu. Lakin müasir dövrdə insan ilk dəfə olaraq bu prosesi qismən şüurlu şəkildə dəyişdirmək imkanına malik olub. Təhsil və bilik istehsalı insanın intellektual təkamülünün əsas alətlərinə çevrilib.
Bu baxımdan təhsil yalnız sosial institut deyil. O, insanın bioloji təkamülündən fərqli olaraq şüurun məqsədli inkişafını mümkün edən mexanizmdir.
Bilik yalnız mövcud sistemə uyğunlaşdıran vasitə deyil — o, insanın düşüncə imkanlarını genişləndirən və yeni perspektivlər açan gücdür.
Fransız psixoanalitiki Jacques Lacan institutların bilik istehsalındakı rolunu analiz edərkən göstərirdi ki, bəzi diskurs formaları biliyi azadlaşdırmaqdan daha çox onun müəyyən struktur daxilində saxlanmasına xidmət edə bilər. Bu kontekstdə o, xüsusilə "universitet diskursu" anlayışına diqqət yetirirdi. Bu diskurs bilik istehsal edir, lakin çox vaxt həmin biliyi sistemin reproduksiyası üçün istifadə edir.
Bu yanaşma müasir təhsil sisteminə yeni suallar verir. Əgər bilik yalnız mövcud strukturları qorumaq üçün istehsal olunursa, onda onun azadlaşdırıcı potensialı necə reallaşa bilər?
Təhsilin əsas məqsədi nəzəri olaraq insanın düşüncə imkanlarını genişləndirmək və onu mürəkkəb dünyanı anlamağa hazırlamaqdır. Lakin praktiki müstəvidə təhsil sistemi çox vaxt başqa funksiyalar da yerinə yetirir. O, yalnız bilik ötürən mexanizm deyil; eyni zamanda sosial nizamın davamlılığını təmin edən struktur kimi fəaliyyət göstərir. Bu vəziyyət biliklə sistem arasında incə bir gərginlik yaradır.
Müasir dövrdə informasiya texnologiyalarının inkişafı təhsilin strukturunu da dəyişdirməyə başlayıb. İnformasiya artıq yalnız universitet auditoriyalarında istehsal olunmur. O, qlobal şəbəkələr vasitəsilə sürətlə yayılır və müxtəlif platformalarda müzakirə olunur. Bu vəziyyət bilik istehsalının mərkəzsizləşməsi prosesini sürətləndirir.
Lakin bu proses də özlüyündə başqa problemlər yaradır. İnformasiya mühitinin xaotik xarakteri biliyin sistemli şəkildə formalaşmasını çətinləşdirə bilər. Buna görə də müasir sivilizasiyanın qarşısında duran əsas suallardan biri belədir: bilik institutlardan azad olduqda onun keyfiyyətini və istiqamətini necə qorumaq olar?
Görünür ki, insan şüurunun gələcək təkamülü yalnız klassik institutların daxilində baş verməyəcək. Texnologiyanın yaratdığı yeni kommunikasiya mühiti insanların fərqli düşüncə icmaları formalaşdırmasına imkan yaradır. Bu icmalar müxtəlif sahələrdən olan insanların bir araya gələrək kollektiv şəkildə düşünməsinə və yeni ideyalar istehsal etməsinə şərait yarada bilər.
Belə bir mühitdə bilik yalnız sistemin reproduksiyasına xidmət edən struktur olmayacaq. O, insanın intellektual potensialını genişləndirən və onu daha mürəkkəb dünyanı anlamağa hazırlayan vasitəyə çevrilə bilər.
Sivilizasiyanın davamlılığı texnologiyanın gücündən daha çox insan şüurunun həmin gücü necə yönləndirəcəyindən asılı olacaq.
İnsanlığın qarşısında duran əsas vəzifə yalnız yeni texnologiyalar yaratmaq deyil. Əsas vəzifə həmin texnologiyaların yaratdığı mürəkkəb dünyanı anlamağa qadir olan şüur forması yaratmaqdır.