Siyasi FəlsəfəMüasir Geosiyasət

Terror kimindir?

Terror anlayışını kim müəyyən edir və bu anlayışın kimə aid edilməsi niyə siyasi gücə çevrilir?
Prolog və dörd bölmə
Diskurs xəritəsi

Qısaca: mübahisə, mövqelər, tezis

Bir dəqiqəlik oxu
  1. 01 · Mübahisə

    Nə müzakirə olunur?

    Hamı terrordan danışır, amma "terror nədir" sualına hamının qəbul etdiyi cavab yoxdur. Beynəlxalq hüquqda vahid tərif bu günə qədər qəbul olunmayıb. Bu, təsadüfdür, yoxsa kiminsə işinə yarayır?
  2. 02 · Mövqelər

    Kim nə deyir?

    Yayğın baxış: terror qeyri-dövlət qruplarının mülki insanlara qarşı qorxu yaratmaq üçün zorakılığıdır, cavabı isə güc və təhlükəsizlikdir. Digər baxış: eyni hərəkət bir tərəf üçün terror, digəri üçün müqavimətdir.
  3. 03 · Tezis

    Analizant nə deyir?

    Əsas sual "terror nədir" deyil, "terror kimə aid edilir" sualıdır. Termin əvvəlcə dövlətin öz metodu idi (1793), sonra rəqiblərə ötürüldü. Bu gün etiket qarşı tərəfi danışıq tərəfdaşından təhdidə çevirir.
  4. 04 · Nəticə

    Niyə vacibdir?

    "Terrorçu" sözünü eşidəndə soruşmaq lazımdır: bunu kim, kimə və nə üçün deyir? Yalnız güclə aparılan mübarizə isə terrorun səbəbini aradan qaldırmır, onu gücləndirə bilər.
Oxucunun sualları
Bu xəritə Analizant redaksiyası tərəfindən hazırlanıb. Tam arqument məqalənin özündədir.
GirişYanlış sual

Terrorla bağlı hər ciddi söhbət yanlış sualla başlayır: "Terror nədir?" Düzgün sual isə belədir: "Terror kimə aiddir?"

Yanlış sualTerror nədir?Hadisəni təsvir etməyə çalışır. Anlayış axtarır.
Düzgün sualTerror kimə aiddir?Hadisəni mülkiyyətə çevirir. Tərəf seçir.

Bu fərq semantik görünür — əslində isə ontolojidir. Birinci sual hadisəni təsvir etməyə çalışır. İkinci sual isə hadisəni mülkiyyətə çevirir. Birincidə biz anlayış axtarırıq. İkincidə isə tərəf seçirik.

Bu fərq xırda deyil. Bu fərq içində siyasi fəlsəfə gizlənir. Çünki terroru təsvir etmək epistemoloji aktdır — onu kiməsə aid etmək isə siyasi. Birincisi həqiqəti axtarır, ikincisi isə məsuliyyəti bölüşdürür. Və tarix göstərir ki, məsuliyyəti bölüşdürənlər həqiqəti müəyyən edənlər olur.

Bu nöqtədə bir illüziya yaranır: guya "terror" obyektiv olaraq mövcud olan, neytral şəkildə təsvir edilə bilən fenomendir. Halbuki "terror" anlayışı heç vaxt təsvir edilməyib — həmişə ittiham edilib. O, faktı qeyd etməyib, mövqe tutub.

Dörd açar
  • 01OntologiyaTerror nədir sualı deyil — terror kimə aiddir sualı əsasdır.
  • 1793La TerreurTerrorizm anlayışı dövlətin öz zorakılığını legitimləşdirdiyi kontekstdə yarandı.
  • 00Universal tərifBeynəlxalq hüquqda terrorizmin vahid, siyasətdən azad tərifi bu günə qədər yoxdur.
  • ∞GücKim termini müəyyən edirsə, o da oyunun qaydalarını yazır.
Prolog

1793: termin dəyişmir, ünvan dəyişir

Terroru anlamaq üçün onun formasını yox, sahibini soruşmaq lazımdır.
Maksimilian Robespyerin portreti, təxminən 1790-cı il
Maksimilian Robespyer (1758–1794). "Terror" sözü siyasi lüğətə onun dövründə dövlətin öz metodu kimi daxil oldu.Anonim rəssam, t. 1790 · Musée Carnavalet · CC0
PrologP1793 · Paris

Robespyerin rəhbərliyi altında dövlət gündəlik olaraq öz vətəndaşlarını edam edir. Gilyotin adi cəza alətindən çox siyasi mesajdır. Qorxu burada təsadüfi nəticə deyil, məqsədin özüdür. Dövlət zorakılığı gizlətmir — onu nümayiş etdirir. Çünki qorxunu idarəetmə texnologiyasına çevirib.

Bu dövr tarixə "La Terreur" kimi düşdü. Maraqlısı isə budur: "terrorizm" anlayışının özü məhz burada — dövlətin öz zorakılığını legitimləşdirdiyi kontekstdə formalaşdı. Yəni terrorun ilkin institutsional forması dövlətə qarşı yönəlmiş qeyri-dövlət zorakılığı deyildi. Əksinə, dövlətin vətəndaşa qarşı sistemli qorxu istehsalı idi.

Çünki terror əvvəlcə legitim idi — amma sonradan qeyri-legitim elan olundu. Başqa sözlə, terror əvvəlcə metod idi, sonra isə etik kateqoriyaya çevrildi. Dövlət zorakılığı özünü "terror" adlandırmağı dayandırır və bu sözü rəqiblərinə "bağışlayır". Beləliklə, termin dəyişmir, ünvan isə dəyişir.

Əvvəl · metodDövlət"Terror" dövlətin öz adıdır: qorxu idarəetmə texnologiyasıdır.
Sonra · etiketRəqib"Terror" başqasının adıdır: söz rəqibə "bağışlanır".
Termin: eyni · Ünvan: dəyişib
Bu dəyişiklik hüquqi deyil — siyasi gücün nəticəsidir.

Terroru anlamaq üçün onun formasını yox, sahibini soruşmaq lazımdır. Əks halda biz hadisəni yox, onun bizə təqdim olunan versiyasını müzakirə edirik.

Terror zorakılığın forması ilə yox, statusu ilə müəyyən olunur. Bu status isə hüquq tərəfindən yox, güc tərəfindən verilir.
I Bölmə

Anlayışın cinayəti: semantik silah

Qeyri-müəyyən anlayış interpretasiya imkanı yaradır. İnterpretasiya isə güc deməkdir.
Millətlər Cəmiyyətinin Cenevrədəki iclas zalı, 1926-cı il
Millətlər Cəmiyyəti, Cenevrə, 1926. Terrorizmə ilk beynəlxalq tərif vermək cəhdi on bir il sonra bu təşkilatın çərçivəsində ediləcəkdi.Georg Pahl · Bundesarchiv, Bild 102-09042 · CC BY-SA 3.0 DE
I BölməISemantik silah

Hüquqi anlayışlar siyasiləşəndə iki proses eyni anda baş verir: reallıqla anlayış arasındakı sərhəd bulanıqlaşır — və bu bulanıqlıq təsadüfi yox, funksionaldır.

"Terrorizm" bu bulanıqlığın ən uğurlu nümunəsidir. Çünki bu anlayış hüquqi dəqiqlikdən çox siyasi elastiklik üzərində qurulub. Hüquq dəqiqlik tələb edir: sərhəd çəkir, tərif verir, məsuliyyət müəyyən edir. Siyasət isə əksinə işləyir: sərhədi genişləndirir, tərifi dəyişir, məsuliyyəti yönləndirir.

Bu toqquşmanın nəticəsi isə paradoksdur: beynəlxalq hüquqda bu günə qədər terrorizmin vahid, universal, siyasətdən azad tərifi yoxdur. 1937-ci ildə Millətlər cəmiyyəti çərçivəsində ilk ciddi cəhd edildi. Uğursuz oldu. Daha sonra BMT daxilində onlarla konvensiya, layihə, müzakirə aparıldı. Hamısı eyni nöqtədə ilişdi: "terrorçu kimdir?" sualı hüquqi yox, siyasi cavab tələb edirdi.

Çünki dəqiq tərif qoyulduğu anda problem yaranır. Əgər terror "mülki əhaliyə qarşı qorxu yaratmaq məqsədilə zorakılıqdırsa" — bu tərif təkcə qeyri-dövlət aktorlarına şamil edilə bilməz. Dövlətlərin hərbi əməliyyatları, bombardmanları, sanksiyaları da bu çərçivəyə düşə bilər. Bu isə güc balansını pozur.

Ona görə də tərif ya qəsdən daraldılır, ya parçalanır, ya da ümumiyyətlə qeyri-müəyyən saxlanılır. Hüquqi boşluq yaranır — amma bu boşluq bəzi qüvvələr üçün zəiflik yox, üstünlükdür. Çünki qeyri-müəyyən anlayış interpretasiya imkanı yaradır. İnterpretasiya isə güc deməkdir.

Beləliklə, "terrorizm" hüquqi kateqoriya olmaqdan çıxır, siyasi etiketə çevrilir. Eyni akt fərqli kontekstlərdə fərqli adlanır. Eyni metod bir tərəf üçün terror, digər tərəf üçün müqavimət olur. Eyni təşkilat bir paytaxtda qadağan edilir, digərində isə maliyyələşdirilir. Burada dəyişən faktlar deyil — onları adlandıran güc mərkəzləridir.

Sınaq · eyni fakt, iki adBaxış nöqtəsini dəyişin. Fakt yerində qalır.
MetodTerror
TəşkilatQadağan edilir
Qarşı tərəfTəhdid — zərərsizləşdirilir
Akt eynidir. Dəyişən yalnız onu adlandıran mərkəzdir.
Bu nöqtədə anlayış artıq reallığı təsvir etmir — reallığı formalaşdırır.

"Terrorçu" etiketi təkcə hüquqi status vermir. O, legitimliyi ləğv edir. Dialoqu bağlayır. Qarşı tərəfi siyasi subyekt olmaqdan çıxarır və təhlükəsizlik təhdidinə çevirir. Bu isə çox kritik transformasiyadır: çünki təhdidlə danışıqlar aparılmır — o, zərərsizləşdirilir.

Maks Veber · "Siyasət peşə kimi", 1919

Bu prosesi ən aydın şəkildə Maks Veber izah etmişdi: dövlət legitim zorakılıq inhisarına sahib olan strukturdur. Amma burada əsas söz "zorakılıq" yox, "legitim"dir. Legitimlik zorakılığı dəyişmir — onu qəbul edilən edir.

Beləliklə, "terrorla mübarizə" çox vaxt terrora qarşı mübarizə deyil — "terror" sözünü kim istifadə edəcək sualı ətrafında mübarizədir. Bu isə artıq narrativ müharibəsidir. Və bu müharibədə həqiqət yox, onu daha yaxşı ifadə edən qalib gəlir.

II Bölmə

İnkar edilə bilən güc: proksi müharibəsi

Proksi — rəsmi olaraq mövcud olmayan, amma real təsir yaradan gücdür.
CIA xəritəsi: 1985-ci ildə Əfqanıstanda mücahid qruplarının fəaliyyət zonaları
Soyuq Müharibənin proksi cəbhəsi: CIA-nın 1985-ci il xəritəsində Əfqanıstanda mücahid qruplarının fəaliyyət zonaları.Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi (CIA) · ABŞ Konqres Kitabxanası · İctimai mülkiyyət
II BölməIIProksi

Soyuq Müharibə dövründə terror əsasən dövlətə qarşı yönəlmiş alət idi. Dövlətlər hədəf idi, terror isə asimmetrik cavab forması rolunu oynayırdı. Amma Soyuq müharibədən sonra bu münasibət tərsinə çevrildi. Terror artıq dövlətə qarşı yox — dövlət tərəfindən istifadə olunan alətə çevrildi.

Soyuq MüharibəTerror dövlətə qarşı alətdir
Ondan sonraTerror dövlətin əlində alətdir

Bu transformasiya açıq elan olunmadı. Heç doktrina kimi də yazılmadı. Amma praktikada formalaşdı və sistemləşdi. Müasir geosiyasətdə bu modelin adı var: proksi müharibə.

Proksi — rəsmi olaraq mövcud olmayan, amma real təsir yaradan gücdür. Dövlət öz siyasi məqsədlərini birbaşa yox, vasitəçilər üzərindən həyata keçirir. Bu vasitəçilər bəzən milis qrupları, bəzən ideoloji hərəkatlar, bəzən isə açıq şəkildə terror təşkilatları olur.

Bu modelin əsas üstünlüyü sadədir: məsuliyyəti parçalamaq. Bir dövlət başqa dövlətin ərazisinə birbaşa müdaxilə edəndə hüquqi məsuliyyət daşıyır. Amma eyni məqsədi qeyri-rəsmi aktor vasitəsilə həyata keçirəndə, əlaqəni inkar edə bilir. Bu isə yeni bir güc formasını yaradır:

İnkar edilə bilən güc.
Struktur zəiflik

Görünməyən, amma nəzarətdən çıxan güc

Bu güc növü klassik hərbi gücdən fərqlənir. O, görünmür, amma təsir edir. Adi gözlə müşahidə olunmur, amma nəticə yaradır. Və ən əsası — məsuliyyət daşımır.

Proksi heç vaxt tam nəzarət altında qalmır. Çünki bu aktorlar eyni zamanda subyektdir. Onların öz ideologiyası, öz maraqları, öz sosial bazası var. Dövlət onları maliyyələşdirə, silahlandıra, istiqamətləndirə bilər. Amma onların düşüncəsini tam idarə edə bilməz.

Alət aktora çevrilir. Dövlət qısa müddətli geosiyasi üstünlük əldə edir — amma uzun müddətli qeyri-sabitlik yaradır.

Bu transformasiya təsadüfi deyil — strukturaldır. Çünki terror təşkilatının əsas resursu texnologiya yox, insan faktorudur. Onun gücü silahdan yox, inamdan gəlir. İnanan insan isə yalnız əmri yerinə yetirmir — o, məqsədi mənimsəyir. Məqsədi mənimsədikdə isə onu yenidən şərh edir. Bu nöqtədə nəzarət qırılır.

Beləliklə, müasir terror artıq zorakılıq forması deyil — o, geosiyasi idarəetmə modelidir. Və bu modelin ən təhlükəli tərəfi onun effektivliyidir.

  • 01Ucuzdur.
  • 02Çevikdir.
  • 03İnkar edilə biləndir.
  • AmmaNəzarət edilə bilən deyil.
Karl fon Klausvits demişdi: "Müharibə siyasətin başqa vasitələrlə davamıdır." Müasir kontekstdə isə: terror — siyasətin məsuliyyətsiz hərbi formasıdır.
III Bölmə

Fədai: istehsal xərci sıfır olan silah

İnanan insan — istehsal xərci olmayan strateji silahdır.
Ələmut qalası, Qəzvin, İran
Ələmut qalası, Qəzvin. XI–XIII əsrlərdə nizari ismaililərin mərkəzi — "fədai" anlayışının tarixi bu qala ilə bağlıdır.Alireza Javaheri · Wikimedia · CC BY 4.0
III BölməIIIFədai

Terror təşkilatını adi cinayət şəbəkəsindən, hətta nizami ordudan ayıran əsas fərq strukturda yox, insandadır. Bu fərq fədai adlanır.

  • Adi təşkilatƏmritaət edir
  • Orduİntizamtabe olur
  • Terrorİnamözünü məqsədə çevirir

Adi təşkilatlar əmrlə işləyir. Ordular intizamla işləyir. Terror isə inamla işləyir. Bu fərq texniki yox — ontolojidir. Çünki əmrlə hərəkət edən insan itaət edir. İnamla hərəkət edən insan isə özünü məqsədə çevirir.

Fədai məhz bu nöqtədə yaranır. O, adi döyüşçü deyil. O, heç vasitə də deyil. O, artıq strategiyanın bir hissəsi yox, strategiyanın özüdür. Çünki onun qərarı kənardan verilmir. O, qərarı daxilində daşıyır.

Bu isə klassik güc modellərini pozur. Nizami orduda əsgər əmrə tabedir. Əmr dəyişdikdə onun davranışı da dəyişir. İerarxiya zənciri qırılanda sistem dağılır. Terror strukturunda isə əksinədir: ierarxiya zəiflədikcə fədainin rolu artır. Çünki o, mərkəzdən yox, ideyadan qidalanır.

Terror təşkilatları haqqında bir səhv təsəvvür var: onlar ancaq ideoloji strukturlardır. Bu doğru deyil. Onların üst qatında ideologiya var. Amma alt qatında çox daha klassik motivlər işləyir: güc, resurs, nüfuz, nəzarət. Bir çox hallarda liderlik ideologiyanı məqsəd kimi yox, alət kimi istifadə edir.

Tarixi nümunələr

İdeologiya üst qatdadır, güc isə alt qatda

  • TalibanİdarəçilikHakimiyyətə gələndən sonra ideoloji ritorikanı qismən geri çəkib idarəçilik reallıqları ilə uzlaşdırdı.
  • İŞİDResursEyni anda həm "xilafət" qururdu, həm də neft satışı ilə iqtisadi model yaradırdı.
  • HizbollahParalel struktur"Müqavimət" diskursu ilə yanaşı paralel iqtisadi və sosial strukturlar qurdu.

Amma bu o demək deyil ki, ideologiya saxtadır. Çünki strukturun alt qatında — fədainin səviyyəsində — ideologiya realdır. Fədai üçün ideologiya həqiqətdir. Onun qərarı rasional hesablamanın nəticəsi deyil. O, mənəvi çərçivə daxilində verilir.

Dərinə enmək üçün
IV Bölmə

Alternativsizlik: terrorun əsl torpağı

İnsan nəyi istədiyini dəqiq bilmir. Amma nəyi istəmədiyini çox yaxşı bilir.
Qahirədə Təhrir meydanında kütləvi etiraz, 8 fevral 2011
Təhrir meydanı, Qahirə, 8 fevral 2011. "Yox"un açıq meydanda, kütləvi etiraz kimi ifadəsi.Mona · Wikimedia Commons
IV BölməIVAlternativsizlik

İnsan mahiyyəti etibarilə nəyi istədiyini düşündüyü qədər dəqiq bilmir. Amma nəyi istəmədiyini çox yaxşı bilir. Bu fərq kiçik görünür — amma siyasi davranışın əsasını təşkil edir.

həqurmaq çətindir — ideal gələcəyi təsəvvür etmək tərəddüd yaradır
YOXinstinktivdir — qəbuledilməz olan dərhal hiss olunur

Müasir siyasi nəzəriyyələr fərz edir ki, insan rasional seçim edən varlıqdır. Ona seçim veriləndə, o, maraqlarına uyğun qərar qəbul edəcək. Amma real insan davranışı bu modelə tam uyğun gəlmir.

İnsan çox vaxt "hə"ni qurmaqda çətinlik çəkir — amma "yox"u instinktiv olaraq tanıyır. O, ideal gələcəyi təsəvvür etməkdə tərəddüd edir — amma mövcud vəziyyətdə nəyin qəbuledilməz olduğunu dərhal hiss edir. Bu isə siyasi mobilizasiyanın istiqamətini müəyyən edir.

Terror təşkilatları bu psixoloji mexanizmi nəzəri olaraq yox, praktik olaraq anlayır. Onların əsas gücü mənfi mobilizasiyadadır.

İşğala YOX. Alçalmağa YOX. Belə həyata YOX.
Proqram deyil — reaksiyaMənfi mobilizasiya

Bu cümlələr proqram yox — reaksiyadır. Amma məhz bu səbəbdən də effektivdir. Çünki bu mesajlar insanın artıq yaşadığı təcrübəni təsdiqləyir. Ona yeni bir reallıq təqdim etmir — mövcud reallığı mənalandırır.

İnam boşluğu

Alternativ var, amma işləmir

Alternativsizlik sadəcə seçim olmamağı deyil. O, seçimin mənasız görünməsidir. İnsan alternativin mövcud olduğunu görə bilər — amma onun işləmədiyinə inanırsa, psixoloji olaraq alternativsiz vəziyyətdədir.

Bu nöqtədə demokratik mexanizmlər də funksiyasını itirir. Əgər insan seçkiyə inanmırsa — səs vermir, hüquqa inanmırsa — məhkəməyə getmir, dialoqa inanmırsa — danışmır.

Bu inam boşluğu isə boş qalmır. Onu daha radikal strukturlar doldurur. Çünki terror təkcə ideologiya təqdim etmir — o, eyni zamanda çıxış yolu illüziyası yaradır.

Demokratik mühitdə "yox" institusional kanallarla ifadə olunur — etiraz, seçki, ictimai debat. Bu kanallar işlədiyi müddətdə radikallaşma marjinallaşır. Amma bu kanallar olmayanda, ya da etibarsız görünəndə "yox" yeraltına keçir. Yeraltında isə o dəyişir:

  1. 1Fikir deyil — enerji olur
  2. 2Strukturlaşır
  3. 3Radikallaşır
  4. 4Nəzarətdən çıxır
  5. 5Və nəhayət, zorakılığa çevrilir

Beləliklə, terror birdən-birə yaranmır. O, uzun bir prosesin son mərhələsidir. Bu prosesi görməyən strategiyalar təkcə nəticəylə mübarizə aparır — səbəblə yox. Nəticə ilə mübarizə isə paradoksal olaraq səbəbi gücləndirə bilər. Çünki zorakılığa verilən zorakı cavab ilkin narazılığı təsdiqləyir və onu legitimləşdirir.

Terror birdən-birə yaranmır. O, uzun bir prosesin son mərhələsidir. Nəticə ilə mübarizə isə paradoksal olaraq səbəbi gücləndirə bilər.
Nəticə

Terror nədir sualı deyil — terror kimə aiddir sualı əsas mübarizə meydanıdır.

Kim "terror" sözünü müəyyən edirsə, o da legitimliyi müəyyən edir. Kim legitimliyi müəyyən edirsə, o da zorakılığın sərhədlərini çəkir. Bu isə artıq hüquq yox — hakimiyyət məsələsidir.

Siyasi Fəlsəfə · Müasir Geosiyasət Analiz
Foto mənbələri · Şəkillər mövzunu illüstrasiya edir, məqalədəki konkret hadisələrin sənədli təsviri deyil.
Robespyer portreti — anonim rəssam, t. 1790, Musée Carnavalet, CC0 · Millətlər Cəmiyyəti, 1926 — Georg Pahl / Bundesarchiv, CC BY-SA 3.0 DE · Əfqanıstan xəritəsi, 1985 — CIA, ictimai mülkiyyət · Ələmut qalası — Alireza Javaheri, CC BY 4.0 · Təhrir meydanı, 2011 — Mona, Wikimedia Commons.